Un Papa teólogo á procura dun pastor


Santiago González Avión

O vindeiro día 28 de febreiro ficará vacante a sede do bispo de Roma, por renuncia libre e consciente do seu titular, Joseph Ratzinger, chamado Bieito XVI no exercicio do seu pontificado. Cando souben da noticia, estaba co meu pai, que ficou moi estrañado: “Como pode ser iso?”, preguntou. E tiven a certeza de que viñamos de vivir un acontecemento dos que rachan inercias. Certo que eu agardaba deste Papa algún aceno que, dentro do seu conservadorismo, significase unha ruptura coas inercias herdadas. Pero non é menos certo que a marxe de manobra, para quen foi gardián da ortodoxia durante tantos anos, é moi escasa.

Transición? Que transición?

Desde o primeiro momento, mesmo os sectores conservadores da Igrexa, puxéronlle a este pontificado o cualificativo “de transición”; que, as máis das veces, quería dicir que constituía un epílogo da xeira aberta por Xoán Paulo II, á espera dun novo bispo de Roma carismático e popular como foi Wojtila. Pola miña banda, desconfiei deste apelativo. Só despois de coñecer o sucesor e a traxectoria da Igrexa poderemos falar dunha verdadeira transición. Ademais, desde o meu punto de vista, unha transición eclesial necesita un novo modelo doutrinal, moral ou político. E, salvo que comezasen os cambios por este último apartado, resultaba moi complicado acometer unha reforma.

Se atendemos ao aspecto doutrinal, acaso houbo unha maior flexibilidade na instrución dos casos desde a Sagrada Congregación da Doutrina da Fe, sen modificar en absoluto as liñas centrais do pontificado anterior. E, caso de existir, a flexibilidade estaba enraizada na dobre tarefa teolóxica de Ratzinger e Bieito XVI decorrendo en paralelo. A tarefa central xa non era a corrección dos díscolos, senón a elaboración da doutrina por parte do teólogo Ratzinger e a súa proclamación por parte do papa Bieito. Para o futuro, xa que non podemos agardar cambios significativos, conviría continuar por ese camiño: a confianza na propia fe debe permitir un exame máis ecuánime das propostas anovadoras da teoloxía católica e o diálogo aberto con outras Igrexas, con outras relixións e co mundo da increnza, cada día máis plural e diverso.

Moral e fe non son a mesma cousa

Tampouco no terreo moral houbo ningunha variación que se poida percibir desde o exterior da Igrexa. De feito, os primeiros balances e críticas, desde os ámbitos laicos e progresistas, axiña foron parar a este terreo, constatando o inmobilismo. No meu caso, o cambio que arelo é máis fondo: o tránsito dunha moral xurídica, casuística e doutrinaria, a outra fundada en valores e no seguimento de Xesús como criterio de discernimento. A substitución da casuística por unha ética máis personalista comezou hai tempo, e continúa avanzando na vida da Igrexa Católica, paseniño pero sen freo. Porén, o doutrinarismo aínda está lonxe de desaparecer. E, nos últimos anos, tampouco faltaron proclamas equiparando a moral e a fe no ámbito da tradición, coma se fosen a mesma cousa.

Confeso que esa equiparación entre a fe e a moral, como se operasen no mesmo plano (en vez de diferenciar a motivación da actuación) foi unha das maiores decepcións do pontificado que agora remata. Mentres consideremos que os xuízos éticos forma parte esencial da doutrina, non poderemos rematar o tránsito a unha ética centrada na persoa. E o final dese camiño fica lonxe.

Cuestións pendentes e candentes: desigualdade, xerontocracia, pederastia, finanzas

En troques, todas as turbulencias que poderían facer abalar os alicerces da Igrexa, tan sólida no doutrinal, caen no ámbito da súa configuración política. Desde o meu punto de vista, a súa principal encrucillada afecta ao recoñecemento da plena cidadanía das mulleres no Reino de Deus. Como paradoxo, recoñecendo a igualdade creatural e idéntico destino escatolóxico, na sociedade eclesial afírmase a segregación, négase a igualdade, como continuidade da dicotomía biolóxico-sexual fronte á posible anticipación da igualdade por vir. Pois ben, novamente neste ámbito atopamos un enroque doutrinal que non permite avanzar. E que sitúa a Igrexa fronte á súa segunda gran cuestión: un enorme envellecemento dos seus cadros, da súa militancia e da súa base social. Esta situación é máis grave nos países que tradicionalmente constituían o centro do catolicismo e está atenuada na súa periferia. A renuncia do Papa é unha crítica vital á xerontocracia da que el mesmo forma parte. En certo modo, non deixa de ser unha autocrítica. O seu alcance é limitado, porque non cuestiona a articulación entre o poder societario e os ministerios, nin a masculinidade dos mesmos. Pero é un sinal de alarma fronte á autocompracencia.

Na miña valoración, a abordaxe da grave problemática da pedofilia e dos abusos aos menores está inserida da mesma dinámica de abordaxe incompleta dun reto de enormes magnitudes. Dunha banda, hai un punto final á política de ocultación e unha reclamación de coherencia ética. Pero a “tolerancia cero” parece situarse máis na análise da culpa individual que no recoñecemento do sistema que alimenta esas desviacións. Non se cuestiona a obrigatoriedade do celibato nin a educación sentimental asociada con esa opción de vida: só se castiga os culpables. Ábrese, daquela, unha nova responsabilidade da Igrexa e os seus ministros fronte á xurisdición secular. Este é un camiño interesante polo que avanzar. Pero non se permite situar os ministerios fóra da disciplina tridentina, polo que a modernidade tardará en chegar, tamén aquí.

Por último, está a cuestión do diñeiro. Xunto coa pedofilia, vén sendo a parte máis visible dos conflitos que enfrontaron ao Papa coa curia e coa herdanza do seu predecesor. Sabemos que o final do pontificado de Paulo VI estivo marcado por relacións entre as finanzas do Vaticano e negocios pouco éticos a través de organizacións delituosas. Todo apunta a que ese tipo de conexións reproduciuse no final do pontificado de Xoán Paulo II. E que Bieito XVI non puido acabar de poñer orde nesa cuestión. Pode que o affaire do mordomo sexa unha ilustración desa incapacidade. Só que tampouco quere cargar na súa conciencia co posible descontrol da situación, derivado da súa ancianidade.

O Papa foi consciente das forzas que lle faltaban e dos retos que tiña diante: gobernar a barca de San Pedro e anunciar o Evanxeo. Non hai no horizonte ningún cambio de rumbo. Pero as tensións e as contradicións acumuladas pola organización relixiosa máis grande do mundo, cunha doutrina que vén da antigüidade e cunha forma política medieval, son cada día maiores. Desde a miña perspectiva, se queremos conservar o tesouro da fe, vai sendo tempo de realizar unha transición desde a Idade Media a formas organizativas propias da modernidade avanzada.

Temo, con todo, que esa transición aínda non vai comezar.

Advertisements
Estas entrada foi publicada en Actualidade coas etiquetas , , , , , , , , , . Ligazón permanente.

Deixar unha resposta

introduce os teu datos ou preme nunha das iconas:

Logotipo de WordPress.com

Estás a comentar desde a túa conta de WordPress.com. Sair / Cambiar )

Twitter picture

Estás a comentar desde a túa conta de Twitter. Sair / Cambiar )

Facebook photo

Estás a comentar desde a túa conta de Facebook. Sair / Cambiar )

Google+ photo

Estás a comentar desde a túa conta de Google+. Sair / Cambiar )

Conectando a %s